Jest takie słowo, które większości ludzi przychodzi z większym lub mniejszym trudem.
„Przepraszam”.
Przyznam, że od dawna fascynuje mnie coś zupełnie innego. Nie to, dlaczego ludziom czasem trudno przeprosić. Bardziej zastanawia mnie, dlaczego są osoby, które nie przepraszają praktycznie nigdy. Nawet wtedy, gdy wszyscy wokół wiedzą, że zawiniły. Nawet wtedy, gdy dowody są oczywiste. A czasem – i to jest chyba najbardziej zdumiewające – potrafią jeszcze przekonać otoczenie, że to one są ofiarami.
Przez długi czas wydawało mi się, że chodzi o pychę. Potem sądziłem, że o narcyzm. Dopiero kiedy zacząłem czytać badania nad psychopatią, zrozumiałem, że sprawa jest znacznie bardziej skomplikowana.
Wyobraź sobie taką sytuację. Pożyczasz koledze samochód. Następnego dnia oddaje go z wgniecionymi drzwiami.
– Co się stało? – pytasz.
Masz przed sobą trzy możliwe odpowiedzi:
Pierwsza:
– Przepraszam. To moja wina.
Druga:
– Nie mam pojęcia jak to się stało…
I trzecia:
– Wiesz, gdybyś miał lepsze ubezpieczenie, nie robiłbyś teraz z tego problemu.
Jeżeli kiedykolwiek spotkałeś trzeci typ odpowiedzi, to prawdopodobnie wiesz, jakie uczucie wtedy się pojawia.
Robert Hare opisywał podobne sytuacje wielokrotnie. Zwracał uwagę, że psychopaci niezwykle rzadko odczuwają autentyczne poczucie winy. Co ciekawe, nie oznacza to, że nie potrafią powiedzieć słowa „przepraszam”. Potrafią. Czasem robią to wręcz znakomicie. Problem polega na tym, że takie przeprosiny mają zwykle osiągnąć konkretny cel – uspokoić partnera, uniknąć konsekwencji albo odzyskać zaufanie. Nie wynikają z wewnętrznego przekonania, że wyrządziło się komuś krzywdę.
To trochę tak, jak różnica między strażakiem, który gasi pożar, bo chce uratować ludzi, a kimś, kto gasi go wyłącznie dlatego, że płomienie zaczęły zagrażać jego własnemu garażowi. Patrząc z zewnątrz, obaj robią to samo. Motywacja jest jednak zupełnie inna.
Psychologia dostarcza w tym zakresie bardzo ciekawych danych. James Blair od lat bada osoby z wysokim nasileniem psychopatii i pokazuje, że ich mózg słabiej reaguje na sygnały związane z cierpieniem innych ludzi. U większości z nas widok czyjegoś cierpienia, które mogło być spowodowane przez nas, uruchamia nie tylko emocje, ale również coś w rodzaju wewnętrznego alarmu: „Zastanów się! Być może zrobiłeś coś niewłaściwego.” U psychopatów ten alarm działa znacznie ciszej. To nie znaczy, że nie rozumieją sytuacji. Rozumieją ją bardzo dobrze. Problem polega na tym, że wiedza i emocje nie idą u nich w parze.
Dlatego czasem odnoszę wrażenie, że rozmowa z psychopatą przypomina próbę rozegrania meczu szachowego z kimś, kto co chwilę zmienia zasady. Gdy zwrócisz mu uwagę, że zrobił niedozwolony ruch, odpowiada: „Ale przecież ty dwa ruchy temu przesunąłeś figurę trochę krzywo.” Po paru minutach łapiesz się na tym, że zamiast rozmawiać o jego zachowaniu, tłumaczysz się z własnego.
I właśnie wtedy warto by w głowie zapaliła się mała czerwona lampka. Nie dlatego, że masz przed sobą psychopatę. Dlatego, że ktoś bardzo skutecznie odwraca uwagę od własnej odpowiedzialności.
To zresztą jedna z najważniejszych lekcji, jakie wyniosłem z książek Roberta Hare’a i Kevina Duttona. Psychopatia nie uczy mnie przede wszystkim tego, jak rozpoznawać psychopatów. Uczy mnie, jak łatwo większość z nas daje się wciągnąć w cudzą narrację.
A przecież czasem najprostsze pytanie brzmi po prostu:
„Dobrze, ale czy potrafisz powiedzieć: przepraszam?”.
Bo człowiek, który nigdy nie bierze odpowiedzialności za własne błędy, prędzej czy później sprawi, że odpowiedzialność zaczniemy brać… my.
I szczerze mówiąc, właśnie to wydaje mi się znacznie bardziej niebezpieczne niż wszystkie filmowe opowieści o psychopatach.




