To jedno z pytań, które słyszę chyba najczęściej.
– Dlaczego ona od niego nie odejdzie?
Albo:
– Dlaczego on pozwala się tak traktować? Przecież to inteligentny człowiek.
Za każdym razem, gdy słyszę takie pytania, przypomina mi się pewna pacjentka. Nazwijmy ją Anną.
Przyszła do mojego gabinetu nie dlatego, że chciała zakończyć związek. Wręcz przeciwnie. Chciała go uratować. Przez ponad godzinę opowiadała mi o partnerze. O jego trudnym dzieciństwie, problemach zawodowych, ogromnym stresie, nadwrażliwości, wybuchach złości, przemocy, a nawet o tym, że „tak naprawdę jest bardzo dobrym człowiekiem”. Słuchałem uważnie i coraz bardziej zastanawiała mnie jedna rzecz.
Przez sześćdziesiąt minut dowiedziałem się o nim prawie wszystkiego.
O niej… prawie nic.
Kiedy w końcu zapytałem:
– A jak pani się z tym wszystkim czuje?
zamilkła na dłuższą chwilę, jakby ją zamurowało.
Patrzyła na mnie jakbym zadał pytanie w obcym języku.
– Nigdy się nad tym nie zastanawiałam – odpowiedziała cicho.
To był moment, w którym przestaliśmy rozmawiać o jej partnerze. Zaczęliśmy rozmawiać o niej.
W gabinecie często obserwuję pewien paradoks. Im bardziej toksyczna staje się relacja, tym mniej miejsca pozostaje w niej dla osoby, która cierpi. Cała energia zaczyna koncentrować się na partnerze. Co go zdenerwowało? Dlaczego znowu wybuchł? Jak mu pomóc? Jak dobrać słowa, żeby się nie obraził? Jak przewidzieć jego reakcję?
Po kilku latach takiego życia człowiek potrafi z niezwykłą precyzją opisać cudze emocje, a jednocześnie kompletnie nie wie, co sam czuje. To nie jest miłość. To jest przetrwanie.
Z perspektywy Analizy Transakcyjnej bardzo często widzę tutaj działanie skryptu życiowego. Nie chodzi o to, że ktoś świadomie wybiera cierpienie. Chodzi o to, że bardzo wcześnie nauczył się, iż na miłość trzeba zasłużyć. Że trzeba być cierpliwym, wyrozumiałym, ratować innych, wybaczać więcej niż wszyscy dookoła. Taki człowiek nie myśli: „Jestem nieważny”. On po prostu żyje tak, jakby potrzeby innych były zawsze odrobinę ważniejsze od jego własnych. Takie „ja jestem nie OK, on/inni są OK”.
Psychodynamika opisałaby ten proces trochę inaczej. Powiedziałaby o mechanizmach obronnych i przymusie powtarzania. O nieświadomej próbie naprawienia w dorosłym życiu tego, czego nie udało się naprawić w dzieciństwie. Jeśli jako dziecko bezskutecznie zabiegałem o uwagę chłodnego ojca albo emocjonalnie niedostępnej matki, mogę nieświadomie wybierać partnerów, przy których znowu będę próbował zasłużyć na miłość. Tym razem, jak wierzę, już skutecznie.
Problem polega na tym, że psychika nie czyta scenariuszy romantycznych komedii. Ona powtarza to, co zna.
Dlatego tak często słyszę w gabinecie zdanie: „Nie rozumiem, dlaczego znowu trafiłam na takiego człowieka”.
Zwykle odpowiadam wtedy sugestią:
– A może to nie pani trafiła na niego. Może oboje trafiliście na siebie.
To zdanie prawie zawsze wywołuje zdziwienie.
Nie dlatego, że obwiniam ofiarę. Absolutnie nie. Odpowiedzialność za przemoc, manipulację czy upokarzanie zawsze ponosi osoba, która się ich dopuszcza. Chcę jedynie pokazać coś innego. Nasze nieświadome schematy sprawiają, że pewni ludzie wydają nam się dziwnie znajomi już od pierwszego spotkania. Mówimy wtedy: „Mam wrażenie, jakbym znał go od lat”. Często nie zdajemy sobie sprawy, że rozpoznajemy nie człowieka, lecz dobrze znany wzorzec relacji.
To właśnie dlatego sama decyzja o odejściu tak rzadko rozwiązuje problem.
Jeżeli nie zrozumiem własnego skryptu, istnieje duże ryzyko, że po pewnym czasie spotkam kogoś bardzo podobnego. Może będzie miał inny zawód, inny kolor oczu i inne hobby, ale relacja zacznie przebiegać według zadziwiająco znajomego scenariusza.
Dobra psychoterapia powinna pomagać pacjentom w zrozumieniu swoich schematów i nieświadomych wzorców reakcji. Powinna przede wszystkim, uczyć jak rozpoznawać własne niewidzialne przekonania, które sprawiają, że jedni ludzie wydają nam się bezpieczni, a inni niezwykle pociągający.
Anna po kilku miesiącach terapii powiedziała coś, czego wcześniej nie potrafiłaby nawet pomyśleć.
– Wie pan… pierwszy raz od wielu lat bardziej interesuje mnie odpowiedź na pytanie, czego ja chcę, niż czego oczekuje ode mnie mój partner.
To było jedno zdanie, ale właśnie od takich zdań zaczynają się największe zmiany.
Bo dobry człowiek nie przestaje być dobry wtedy, kiedy odchodzi z toksycznego związku.
Przestaje jedynie wierzyć, że miłość wymaga nieustannego poświęcania samego siebie.




