W pracy terapeutycznej pytanie o wady i niedociągnięcia pojawia się zaskakująco często. Dla części osób brzmi ono jak zaproszenie do krytyki siebie, dla innych – jak coś zupełnie nieistotnego. Tymczasem jego sens nie polega na „wypunktowaniu słabości”. Odpowiedź na to pytanie bywa jednym z najtrafniejszych wskaźników tego, w jakiej relacji ktoś pozostaje ze sobą samym. Mówiąc inaczej, czy siebie akceptuje, czy raczej odrzuca.
Kluczowe jest nie tyle co pacjent o sobie mówi, ile jak o tym mówi. Czy potrafi nazwać swoje ograniczenia bez nadmiernego napięcia? Czy widzi je jako część siebie, czy raczej jako coś, co trzeba ukryć, zwalczyć albo wyprzeć? Już na tym poziomie ujawniają się podstawowe wzorce funkcjonowania.
Osoby o bardziej uległym stylu funkcjonowania często mówią o swoich trudnościach w sposób, który z pozoru może wyglądać jak duża samoświadomość. Bez większego oporu opowiadają o lęku, niepewności czy bezradności. Problem polega jednak na tym, że rzadko widzą w tych cechach coś, co wymaga zmiany. Ich „akceptacja” bywa w istocie formą rezygnacji. Trudne doświadczenia stają się czymś naturalnym, a nawet oczywistym – „taki już jestem”. W tle często kryje się przekonanie, że nie mają prawa oczekiwać od siebie czegoś więcej lub że próba zmiany i tak zakończy się porażką.
Z drugiej strony znajdują się osoby o bardziej agresywnym, dominującym stylu. W ich przypadku odpowiedź na pytanie o wady bywa znacznie bardziej zdystansowana, a czasem wręcz defensywna. Lęk, bezradność czy zależność są postrzegane jako oznaki słabości – coś, co należy wyeliminować albo przynajmniej skutecznie ukryć. Tego typu doświadczenia nie są integrowane z obrazem siebie, lecz wypierane lub maskowane. Na poziomie deklaracji mogą w ogóle nie istnieć, choć w praktyce silnie wpływają na funkcjonowanie.
Oba te sposoby odnoszenia się do własnych niedoskonałości – choć bardzo różne – mają wspólny mianownik: brak pełnej akceptacji siebie. W pierwszym przypadku przyjmuje on formę biernego pogodzenia się z ograniczeniami, w drugim – aktywnego ich odrzucania. W żadnym z tych wariantów nie dochodzi do realistycznego uznania, że można jednocześnie dostrzegać swoje trudności i pozostawać wobec siebie w relacji opartej na szacunku.
Z psychologicznego punktu widzenia najbardziej dojrzała postawa wobec własnych wad nie polega ani na ich idealizowaniu, ani na ich zwalczaniu. Polega raczej na zdolności do ich utrzymania w świadomości bez nadmiernej reaktywności emocjonalnej. To oznacza możliwość powiedzenia: „mam w sobie lęk”, bez konieczności natychmiastowego usprawiedliwiania go albo przeciwnie – bez potrzeby jego negowania.
Taka postawa nie jest równoznaczna z biernością. Przeciwnie, dopiero realistyczne uznanie własnych ograniczeń stwarza przestrzeń do zmiany. Jeśli coś jest całkowicie „normalne i niezmienne”, nie ma powodu, by nad tym pracować. Jeśli natomiast coś jest „niedopuszczalne i wstydliwe”, trudno się do tego w ogóle przyznać. W obu przypadkach rozwój zostaje zablokowany, choć z zupełnie różnych powodów.
Dlatego pytanie o wady i niedociągnięcia jest w gruncie rzeczy pytaniem o relację z własnym „ja”. O to, czy potrafimy widzieć siebie w sposób bardziej złożony niż tylko przez pryzmat siły lub słabości. O to, czy mamy w sobie miejsce zarówno na kompetencję, jak i na niedoskonałość.
Z perspektywy gabinetu widać wyraźnie, że zmiana nie zaczyna się od eliminowania wad, lecz od zmiany sposobu, w jaki o nich myślimy. Dopiero gdy przestają być czymś, co trzeba ukrywać albo bezrefleksyjnie akceptować, mogą stać się realnym obszarem pracy. A to, choć mniej spektakularne niż szybkie „naprawianie siebie”, w dłuższej perspektywie okazuje się znacznie bardziej skuteczne.




