Centrum Empatia
Blog

Skąd się bierze „nie jestem wystarczająco dobry”? O decyzjach skryptowych i ich źródłach.

· 3 min czytania

mgr Roman KraczlaPsycholog, psychoterapeuta

W koncepcji skryptu życiowego kluczowe jest nie tylko to, jak funkcjonujemy w dorosłości, ale kiedy i dlaczego zaczęliśmy funkcjonować w ten sposób. U podstaw wielu trudności leży wczesna decyzja dziecka – na przykład: „nie jestem wystarczająco dobry, żeby zostać pochwalony”. To nie jest świadome zdanie, lecz emocjonalny wniosek wyciągnięty z powtarzających się doświadczeń.

Żeby taka decyzja mogła się ukształtować, nie musi wydarzyć się nic spektakularnego. Często wystarczy określony klimat relacyjny – sposób, w jaki dziecko jest widziane, oceniane i traktowane na co dzień.

Pierwszy, dość typowy wariant to sytuacja, w której pochwała jest warunkowa i bardzo oszczędna. Dziecko coś osiąga – przynosi dobrą ocenę, stara się, wkłada wysiłek – ale reakcja rodzica jest chłodna lub przesunięta na kolejny poziom wymagań. Zamiast uznania pojawia się komunikat: „mogło być lepiej”, „dlaczego nie piątka?”, „to twój obowiązek”. Dziecko uczy się, że to, co robi, nigdy nie jest wystarczające, by zasłużyć na pozytywną reakcję.

Drugi wariant to środowisko silnie krytyczne. Rodzic koncentruje się głównie na błędach, niedociągnięciach i brakach. Nawet jeśli pojawiają się sukcesy, są one pomijane lub szybko neutralizowane. Dziecko słyszy więcej o tym, co robi źle, niż o tym, co robi dobrze. W takiej atmosferze łatwo o wniosek: „cokolwiek zrobię, i tak nie spełnię oczekiwań”.

Inny mechanizm pojawia się w rodzinach, w których standardy są nierealistycznie wysokie. Dziecko może być chwalone, ale tylko wtedy, gdy osiąga coś wyjątkowego. „Zwykłe” funkcjonowanie nie jest wystarczające, by zasłużyć na uwagę. W efekcie tworzy się przekonanie: „muszę być ponadprzeciętny, żeby być coś wart – a skoro nie zawsze taki jestem, to w gruncie rzeczy nie jestem wystarczający”.

Czasem źródłem tej decyzji jest brak spójności w reakcjach rodziców. Jednego dnia dziecko jest chwalone, innego – za to samo zachowanie ignorowane lub krytykowane. Taka nieprzewidywalność utrudnia budowanie stabilnego obrazu siebie. Dziecko nie wie, czego się trzymać, więc przyjmuje bardziej „bezpieczny” wniosek: „to ze mną jest coś nie tak”.

Istnieje też subtelniejszy wariant – brak zainteresowania. Rodzic nie krytykuje wprost, ale też nie reaguje na osiągnięcia dziecka. Sukcesy przechodzą bez echa. Dla dziecka brak reakcji bywa równie znaczący jak krytyka. Wniosek może być podobny: „to, co robię, nie ma wartości”.

Warto podkreślić, że z perspektywy dziecka te doświadczenia nie są analizowane w sposób racjonalny. Dziecko nie myśli: „mój rodzic ma wysokie standardy” albo „jest emocjonalnie niedostępny”. Myśli raczej: „ze mną jest coś nie tak”. To właśnie ten wniosek staje się decyzją skryptową.

W dorosłości taka decyzja zaczyna organizować zachowanie. Osoba może intensywnie się starać, ale jednocześnie nie przyjmować pochwał – deprecjonować je, umniejszać swoim osiągnięciom. Może też unikać sytuacji, w których mogłaby zostać oceniona pozytywnie, bo jest to sprzeczne z jej wewnętrznym przekonaniem. Czasem nawet prowokuje sytuacje, które kończą się krytyką – w ten sposób podtrzymując znany obraz siebie.

Z zewnątrz może to wyglądać jak brak wiary w siebie albo nadmierny perfekcjonizm. Z perspektywy skryptu jest to konsekwentna realizacja wczesnej decyzji, która kiedyś miała sens – pozwalała zrozumieć świat i dostosować się do niego.

Dlatego kluczowe pytanie nie brzmi: „dlaczego tak o sobie myślę?”, lecz raczej: „w jakich warunkach nauczyłem się tak o sobie myśleć?”. To przesunięcie perspektywy często otwiera przestrzeń do zmiany. Bo jeśli coś zostało kiedyś wyuczone, może też zostać -przynajmniej częściowo – przemyślane na nowo.

Pierwszy krok

Umów konsultację

Oddzwonimy

Administratorem danych jest Centrum Terapii Empatia, ul. Sokolska 65, lok. 14, 40-087 Katowice. Numer wykorzystamy wyłącznie po to, żeby oddzwonić i ustalić termin. Prosimy nie wpisywać tu informacji o zdrowiu.