Psychologia przypomina trochę medycynę. Dwóch lekarzy może patrzeć na tego samego pacjenta. Jeden opisze jego stan, analizując wyniki rezonansu magnetycznego, drugi skupi się na badaniach laboratoryjnych. Obaj mówią o tym samym człowieku, ale używają zupełnie innego języka.
Podobnie jest z psychoterapią.
Teoria psychodynamiczna opisuje świat wewnętrzny człowieka poprzez mechanizmy obronne, konflikty wewnętrzne oraz organizację osobowości. Analiza Transakcyjna korzysta z innych pojęć: stanów Ja, skryptu życiowego, uczuć zastępczych, nierozpoznań, kontaminacji, wykluczeń czy gier psychologicznych.
Na pierwszy rzut oka wydaje się, że są to dwa zupełnie różne światy. Im dłużej jednak analizuję oba podejścia, tym bardziej mam wrażenie, że często opisują one ten sam proces, ale z różnych perspektyw.
Teoria psychodynamiczna pyta: Jak psychika chroni człowieka przed cierpieniem?
Analiza Transakcyjna pyta: Jak człowiek nauczył się funkcjonować, aby przetrwać pomimo doświadczania trudnych emocji?
Weźmy na przykład młodego kierownika, który podczas każdego spotkania z zespołem reaguje agresją na najdrobniejszą uwagę. Gdy pracownik mówi: „Może warto byłoby zmienić sposób raportowania”, kierownik natychmiast odpowiada: „Najpierw naucz się wykonywać swoje obowiązki, a później będziesz mnie pouczał”.
Psychoterapeuta psychodynamiczny może powiedzieć, że uruchomiła się projekcja połączona z dewaluacją. Wewnętrzne poczucie niekompetencji staje się tak trudne do zniesienia, że zostaje przypisane innym. To już nie on czuje się niewystarczający. To inni są niekompetentni.
Terapeuta Analizy Transakcyjnej zobaczy to samo wydarzenie inaczej. Zainteresuje go przede wszystkim fakt, że Dorosły kierownika przestał analizować rzeczywistość. Został „zanieczyszczony” przez przekonania Rodzica lub lęki Dziecka. E. Berne nazwałby to kontaminacją Dorosłego. Kierownik nie reaguje na realną sytuację. Reaguje na przekonanie zapisane wiele lat wcześniej: „Jeżeli ktoś mnie krytykuje, oznacza to, że jestem bezwartościowy”.
Obie teorie opisują ten sam epizod. Podejście psychodynamiczne pokazuje mechanizm obronny. Analiza Transakcyjna pokazuje, dlaczego Dorosły przestał korzystać z faktów.
Jeszcze bardziej interesująco wygląda porównanie wyparcia (mechanizm obronny) z uczuciami zastępczymi.
Wyobraźmy sobie kobietę, która przez całe życie niemal nigdy się nie złości. Zawsze jest uprzejma, spokojna i uśmiechnięta. Nawet wtedy, gdy ktoś jawnie ją wykorzystuje (i złość byłaby adekwatną emocją).
Zgodnie z teorią psychodynamiczną można byłoby stwierdzić, że złość została wyparta. Jest zbyt niebezpieczna, aby dopuścić ją do świadomości. Zamiast niej pojawia się pozorny spokój.
Zgodnie z teorią Analizy Transakcyjnej opis byłby inny. AT zwróciłaby uwagę, że prawdopodobnie w dzieciństwie dziewczynka słyszała komunikaty: „Grzeczne dziewczynki się nie złoszczą”, „Nie wolno być nieprzyjemną”, „Nie rób scen”. W efekcie nauczyła się przeżywać uczucie zastępcze. Zamiast autentycznej złości odczuwa smutek, poczucie winy albo bezradność.
To bardzo interesujące, ponieważ obie teorie dochodzą do podobnego wniosku. Człowiek nie przeżywa prawdziwego uczucia. Różnią się natomiast sposobem wyjaśnienia tego zjawiska. Podejście psychodynamiczne mówi o obronie przed nieakceptowanym afektem. Analiza Transakcyjna o wyuczeniu społecznie akceptowanego uczucia, które zastąpiło emocję autentyczną.
Kolejnym punktem wspólnym pomiędzy mechanizmami obronnymi a teorią AT wydaje się nierozpoznanie.
Wyobraźmy sobie osobę, która od kilku lat pozostaje w toksycznym związku. Partner regularnie go poniża, kontroluje i izoluje od znajomych. Mimo to ta osoba mówi: „Nie jest tak źle. Każdy ma jakieś wady”.
Podejście psychodynamiczne skoncentruje się na zaprzeczeniu – mechanizmie obronnym chroniącym przed bolesną prawdą.
W nurcie AT zwrócimy uwagę raczej na ignorowanie rzeczywistości. Człowiek pomniejsza znaczenie problemu, nie dostrzega własnych możliwości działania albo nie wierzy, że ma prawo coś zmienić. Nie chodzi wyłącznie o zniekształcenie faktów. Chodzi o ograniczenie własnego pola widzenia. Ignorowane mogą być fakty, znaczenie sytuacji, możliwości rozwiązania problemu lub własne kompetencje.
Znów obie teorie opisują podobne zjawisko, ale z różnych stron.
Jeszcze bardziej interesujące wydaje mi się porównanie pierwotnych mechanizmów obronnych z wykluczeniem stanów Ja.
Teoria psychodynamiczna opisuje rozszczepienie jako sytuację, w której np. człowiek nie potrafi jednocześnie dostrzegać dobrych i złych cech tej samej osoby. Partner jest albo idealny, albo całkowicie zły. Dla osobowości takiej osoby nie istnieją odcienie szarości.
Analiza Transakcyjna nie używa pojęcia rozszczepienia, ale opisuje sytuacje, w których jeden ze stanów Ja zostaje całkowicie wyłączony z funkcjonowania. Człowiek może, na przykład, w życiu funkcjonować wyłącznie ze stanu Ja Rodzic lub Dziecko i nie mieć dostępu do stanu Ja Dorosły. W praktyce jego osobowość również staje się mniej elastyczna. Reaguje zawsze w ten sam sposób, ponieważ część jego zasobów psychicznych pozostaje niedostępna.
Oczywiście nie są to
pojęcia tożsame. Wykluczenie nie jest odpowiednikiem rozszczepienia. Jednak oba zjawiska prowadzą do podobnego efektu – ograniczenia możliwości adekwatnego reagowania na rzeczywistość.
Im dłużej porównuję oba podejścia, tym bardziej dochodzę do wniosku, że nie konkurują one ze sobą. Raczej wzajemnie się uzupełniają i tworzą bardziej złożony, ale też lepiej opisany obraz rzeczywistości psychicznej pacjenta.
Mechanizmy obronne tłumaczą, dlaczego człowiek nie dopuszcza pewnych emocji do świadomości. Analiza Transakcyjna pomaga zrozumieć, jakie decyzje życiowe podtrzymują ten sposób funkcjonowania i jak przejawia się on w codziennych relacjach z ludźmi.
Można więc powiedzieć, że psychodynamika zagląda do wnętrza psychiki i opisuje jej system bezpieczeństwa. Analiza Transakcyjna również zagląda do wnętrza człowieka, ale interesuje ją przede wszystkim program, według którego funkcjonuje – jego skrypt, przekonania, stany Ja oraz sposób interpretowania rzeczywistości. Następnie wychodzi o krok dalej i pokazuje, jak ten wewnętrzny program ujawnia się w rozmowach, konfliktach, grach psychologicznych i relacjach.
Dlatego zamiast zastanawiać się, która teoria lepiej opisuje człowieka, warto potraktować je jak dwie kamery skierowane na tę samą scenę. Jedna pokazuje to, co dzieje się wewnątrz psychiki, druga – jak wewnętrzne procesy zamieniają się w konkretne zachowania i relacje. Dopiero oglądając obraz z obu kamer jednocześnie, możemy naprawdę zrozumieć człowieka.




